Active ageing : op pensioen en ... terug op kot

Marijke
Van de Velde

OP PENSIOEN EN … TERUG OP KOT
Collectief wonen van ouderen in eigen dorp

‘Op kot’ zegt u?
Hoe zou ú het vinden om op uw oude dag te kunnen blijven wonen in uw vertrouwde dorp? Stel dat u er samenwoont met enkele leeftijdsgenoten, op uw eigen flat in een gerenoveerd pand. De sfeer is er huiselijk, uw flat is comfortabel en aangepast aan uw noden. Eten doet u op vaste tijdstippen, samen met de andere bewoners. Het menu voor de volgende week bepaalt u op een wekelijks overlegmoment. Daarnaast kiest u zelf hoe u uw dag invult. Wanneer u zin heeft in een praatje, kan u bij elkaar op bezoek. U kan ook in de gemeenschappelijke leefruimte terecht, waar overdag bijna altijd ondersteunend personeel aanwezig is. Voor een noodgeval kan u bovendien rekenen op assistentie vanuit het naburig woonzorgcentrum. Kortom, u heeft de regie over uw leven nog steeds in eigen handen. Lijkt dit woonconcept u wat? Dan is groepswonen voor ouderen beslist iets om te onthouden!

Onderzoek Arteveldehogeschool Gent
Is dit een utopische voorstelling? Neen, want dit woonconcept bestaat reeds langer in het buitenland. Sinds enkele jaren duiken ook steeds meer kleinschalige woonprojecten op in Vlaanderen. Recent werd onderzoek gevoerd in een Vlaams collectief wooninitiatief voor ouderen, binnen de opleiding Bachelor in de ergotherapie aan de Arteveldehogeschool te Gent. Vorig academiejaar interviewde Marijke Van de Velde in het kader van haar scriptie 17 bewoners in een landelijk collectief woonproject en vroeg ze hen hoe hun dagelijks leven verliep. Deze gesprekken leverden een rijk pallet aan ervaringen op, die gebundeld werden in 13 rubrieken.

Gewikt en gewogen
Wanneer een oudere licht zorgbehoevend wordt en bijvoorbeeld moeite krijgt om het huishouden draaiend te houden, dan is hij vaak wel nog zelfredzaam op heel wat andere domeinen. Ouderen zijn niet snel geneigd om hun intrek te nemen in het woonzorgcentrum, ook al hebben zij wel enige ondersteuning nodig. Het woonzorgcentrum heeft voor hen vaak de negatieve connotatie van aftakeling, dementie en maatschappelijke uitsluiting. Bovendien klagen ouderen over lange wachtlijsten.

Een geschikte woonomgeving vinden is een thema dat elke oudere bezighoudt. Vroeg of laat wordt iedereen met deze uitdaging geconfronteerd. Ofwel zoekt iemand voor zijn dierbaren een passende huisvesting, ofwel doet hij dit voor zichzelf. Binnen deze scriptie viel op dat ouderen vaak een gedetailleerde vergelijking maakten tussen bestaande woonmogelijkheden binnen de residentiële ouderenzorg.

Ouderen genieten de voordelen van hun dorpskern
In deze studie bleek vooral de centrale inplanting in de dorpskern een grote troef. De centrale ligging stimuleerde ouderen om langer actief te blijven en om zich vaker en langer in hun vertrouwde dorp te begeven. De nabijheid van winkels en diensten versterkte hun rol als oudere dorpsbewoner. Ouderen die zich nog buitenshuis konden verplaatsen, deden bijvoorbeeld nog zelf een boodschap of gingen naar de bank en het postkantoor, … op een moment dat voor hen het best paste. Hierdoor konden zij hun sociaal netwerk behouden en zelfs uitbreiden.

Naast de uitwaartse dynamiek, was er ook sprake van een inwaartse dynamiek. Het project trok de buitenwereld als het ware naar binnen. Zo kwamen kleinkinderen uit de lagere school om een dagelijks ‘snoepje’ bij oma of opa. Vrienden en kennissen die naar de mis gingen in de kerk vlakbij, kwamen op zondag vaker langs.

Actief verouderen
Deze onderzoeksresultaten geven een aanwijzing dat ouderen die in een aangepaste en vertrouwde omgeving wonen en leven, mogelijks langer actief blijven. Hiermee sluit het bestudeerde collectief wooninitiatief naadloos aan bij de ‘Active ageing’-gedachte. Deze visie werd de laatste jaren sterk gepromoot door de Wereldgezondheidsorganisatie en wordt momenteel binnen de ouderengezondheidszorg algemeen ondersteund. Ouderen vinden het op hun beurt belangrijk om zo lang mogelijk actief te kunnen blijven en kiezen een woonomgeving die hierbij aansluit.

Voordelen voor de bewoner en zijn omgeving
Ook al rapporteerden ouderen binnen dit onderzoek heel wat verlieservaringen, toch benadrukten zij vooral de positieve kanten van het groepswonen. Binnen hun project voelden zij zich veilig omringd en goed omkaderd.  Zij lieten zich unaniem lovend uit over de vormgeving van hun flat en van de gemeenschappelijke ruimtes. Het project had bovendien nog een bijzondere verdienste : het bood partners met een sterk verschillend zorgprofiel de mogelijkheid om toch samen te blijven wonen. Terzelfdertijd kon de mantelzorger terug op adem komen.  

Het woonproject ondersteunde niet enkel de ouderen zelf. Naaste familie, vrienden en kennissen die in de buurt woonden, konden meegenieten van de centrale inplanting in het vroegere dorp. Vaak werd het voor hen gemakkelijker om op bezoek te komen.

Door ouderen een plek te geven in de woonkern, worden zij ten slotte in hun identiteit versterkt. De beeldvorming tegenover ouderen wordt hier positief beïnvloed en daar plukken alle generaties de vruchten van.

Win-win voor alle betrokkenen  
Vanuit een overkoepelend perspectief bieden collectieve woonprojecten de overheid heel wat potentieel. Beleidsmakers kunnen dit woonconcept ten volle gaan benutten vanuit financieel oogpunt. Enerzijds kunnen kleinschalige collectieve wooninitiatieven de druk op de overvraagde woonzorgcentra verlichten. Anderzijds zouden dergelijke initiatieven kunnen gerealiseerd worden in bestaand (historisch) patrimonium, mits grondige renovatie en aanpassing. Leegstaande herenhuizen, kloosters, landhuizen, … zouden in ere hersteld kunnen worden, een nieuwe duurzame bestemming kunnen krijgen en terzelfdertijd een nobel maatschappelijk doel dienen.

Innovatieve woonconcepten
De vergrijzing stimuleert algemeen de ontwikkeling van innovatieve woonconcepten voor ouderen, waarover nog weinig gekend is. Pas over decennia zal de vergrijzing haar hoogste piek bereiken. Binnen deze context is er nood aan vernieuwing, om iedereen een passende woonoplossing te kunnen bieden.  

Gefundeerde woonkeuze en keuzevrijheid
Het is essentieel dat ouderen en hun omgeving juist en volledig geïnformeerd worden over alle bestaande woonformules. Enkel zo kunnen ouderen een keuze maken die bij hen past en die kwaliteit aan hun leven toevoegt. Nieuwere woonformules staan nog te weinig onder de aandacht en het spreekwoord ‘ongekend is onbemind’ is ook hier van toepassing. Mooie praktijkvoorbeelden horen volop in de schijnwerpers ! 

Groepswonen biedt ouderen met een licht zorgprofiel een grotere keuzevrijheid bij hun zoektocht naar een woonvorm die optimaal aansluit bij hun noden. En vrijheid blijft toch het hoogste goed?

Download scriptie (1.81 MB)
Universiteit of Hogeschool
Arteveldehogeschool Gent
Thesis jaar
2015